Hải Di Nguyễn
Không lâu sau sự ra đời của Facebook, người Việt đã biến Facebook thành diễn đàn chia sẻ thông tin, bàn luận về chính trị, tự do, nhân quyền. Facebook dần dần thay thế blog cho các nhà báo độc lập và người bất đồng chính kiến. Ngay cả hiện nay, khi dân châu Âu—đặc biệt giới trẻ—chẳng mấy khi dùng Facebook, người Việt vẫn hăng hái post.
Với chính quyền Việt Nam, cũng như các chế độ độc tài khác, khống chế toàn bộ bộ máy truyền thông vẫn không đủ, kiểm duyệt sách báo vẫn không đủ—họ phải kiểm soát cả mạng xã hội. Cuộc chiến truyền thông ở Việt Nam bao gồm cả Facebook.
Trên Facebook, BPSOS và các tổ chức XHDS khác cũng bị đánh phá. Vậy chúng tôi đối phó ra sao?
Facebook giúp chế độ độc tài kiểm duyệt thông tin?
Trong nhiều năm qua, nhiều nhà báo, nhà hoạt động nhân quyền, người bất đồng chính kiến đã bị bắt bớ, cầm tù theo Điều 117 hoặc Điều 331 của Bộ luật Hình sự chỉ vì đăng trên Facebook các bài viết, hình ảnh, video bị xem là “chống phá nhà nước”. Không chỉ bắt giam, chính quyền Việt Nam còn tấn công những người bất đồng chính kiến bằng đội ngũ dư luận viên, và bằng cách lợi dụng các “nguyên tắc cộng đồng” và các công cụ khác của Facebook.
Tháng 12/2020, tổ chức Amnesty International công bố một bản báo cáo dài 78 trang về vấn đề kiểm duyệt thông tin trên mạng ở Việt Nam, trong đó cáo buộc Facebook (cũng như Google) tiếp tay cho chế độ cộng sản: rút bài, kiểm duyệt nội dung bị xem là “chống phá nhà nước”; hạn chế quyền truy cập, ẩn bài viết với người dùng ở Việt Nam; khóa hoặc chặn tài khoản v.v. mà không đưa ra lý do rõ ràng, thậm chí đôi khi không cho kháng cáo.
Tháng 6/2023, tờ Washington Post có một bài viết với tựa đề “Facebook từng giúp đem tự do ngôn luận cho Việt Nam. Nay họ lại góp phần bóp nghẹt nó.” Theo bài viết này, công ty của Mark Zuckerberg nói thẳng thừng họ bắt tay với chính quyền và kiểm duyệt nội dung để Facebook không bị chặn hoàn toàn ở Việt Nam.
Thay đổi hình ảnh, thay đổi chính sách?
Trước áp lực từ quốc tế, từ các tổ chức nhân quyền, năm 2021, Facebook khẳng định cam kết về nhân quyền, về tự do ngôn luận, về quyền tiếp cận thông tin. Họ thành lập Hội đồng Giám sát Facebook (Facebook Oversight Board), một cỗ máy độc lập để xem xét lại các quyết định xóa bài hoặc chặn tài khoản của Facebook và bảo đảm tự do ngôn luận được tôn trọng.
Facebook cũng thành lập hệ thống để các tổ chức XHDS và các nhà hoạt động nhân quyền có thể thông qua một tổ chức XHDS khác và khiếu nại trực tiếp với Facebook, thay vì đi qua con đường kháng cáo.
BPSOS và các tổ chức XHDS không hề hấn gì khi bị tấn công
Một lần, chương trình livestream các tham luận đoàn của BPSOS ở Hội nghị Thượng đỉnh về Tự do Tôn giáo Quốc tế (IRF Summit) bị chặn trên Facebook. Theo TS. Nguyễn Đình Thắng cho biết, một thành viên của Hội đồng Giám sát Facebook có mặt tại đó đã ngay lập tức báo động Facebook, và giúp mở trở lại.
Trong vài tháng vừa qua, hàng loạt các trang Facebook của BPSOS và các tổ chức XHDS bạn bị đánh phá. Dù không thể chứng minh, chẳng có gì khó để biết vụ tấn công tới từ đâu khi một loạt các trang Facebook bị đánh sập cùng lúc, vài ngày trước Hội nghị Cấp cao về Tự do Tôn giáo Quốc tế tại Praha, Cộng hòa Séc, và bị “báo cáo vi phạm” vì cùng lý do.
Thay vì đi con đường kháng cáo với Facebook, phải chờ mòn mỏi, chúng tôi chỉ cần liên lạc với một tổ chức XHDS chuyên giúp đỡ các tổ chức nhân quyền và làm việc trực tiếp với Facebook. Chỉ trong tích tắc, các trang Facebook đều được mở trở lại.
Trang Facebook Người Thượng vì Công lý, bị đánh sập và mất dấu trong mùa lễ, nay cũng đã mở trở lại. Việt Nam có thể bắt nhà hoạt động người Thượng Y Quynh Bdap, nhưng không thành công khi tìm cách bịt miệng tổ chức Người Thượng vì Công lý (MSFJ) trên các diễn đàn quốc tế, không thành công khi muốn hạ mất uy tín MSFJ ở LHQ, cũng chẳng thành công khi nhắm vào trang Facebook của họ.
Gậy ông đập lưng ông
Theo TS. Nguyễn Đình Thắng cho biết, mỗi khi trang Facebook của một tổ chức XHDS bị đánh sập rồi được mở lại do sự can thiệp của tổ chức chuyên kể trên, nó đều được đưa vào hồ sơ—những lần đánh phá sau đó sẽ ít hiệu quả hơn.
Ông cũng cho biết, tất cả những việc này cũng có thể đưa vào báo cáo về những hình thức bóp nghẹt tự do ngôn luận và đàn áp xuyên quốc gia của chính quyền Việt Nam, và đề nghị trừng phạt các thủ phạm.
Ngày 28/5/2025, Ngoại trưởng Hoa Kỳ đã công bố chính sách trừng phạt các giới chức chính quyền ngoại quốc vi phạm quyền tự do biểu đạt của công dân hoặc tổ chức Hoa Kỳ.