Các trợ cụ đàn áp tôn giáo ở Việt Nam (Phần 9) – Uỷ Ban Đoàn Kết Công Giáo Việt Nam - Mach Song Media

Bản gốc tiếng Anh: https://www.uscirf.gov/publications/state-controlled-religion-and-religious-freedom-vietnam

BPSOS, ngày 2 tháng 11, 2024

LTS: Uỷ Ban Đoàn Kết Công Giáo là tổ chức cuối cùng bị chĩa mũi ngắm trong tài liệu nghiên cứu của Uỷ Hội Hoa Kỳ về Tự Do Tôn Giáo Quốc Tế. Tổ chức này không trực thuộc Giáo Hội Công Giáo nhưng ảnh hưởng sâu rộng lên hàng giáo sĩ. Thậm chí có những giáo sĩ thành viên của nó vi phạm giáo luật nhưng Giáo Hội phải làm ngơ. Các giáo sĩ thành viên hoặc có sự ủng hộ của tổ chức nguỵ tôn giáo này được tạo thuận lợi xuất ngoại để quyên tiền, đồng thời tạo ảo tưởng về tự do tôn giáo ở Việt Nam. Khi hàng giáo phẩm trong Giáo Hội phải e dè vì áp lực từ chính quyền thì chính các giáo dân trong và ngoài nước ở ngoài Việt Nam cần đưa ra ánh sáng hành tung của các nhân vật trong Uỷ Ban Đoàn Kết Công Giáo. Những người mờ ám luôn sợ ánh sáng.

5. CÁC TỔ CHỨC TÔN GIÁO BỊ ĐẶT DƯỚI SỰ KIỂM SOÁT CỦA NHÀ NƯỚC

5.6. ỦY BAN ĐOÀN KẾT CÔNG GIÁO VIỆT NAM

Phần này đề cập đến sự can thiệp của chính phủ Việt Nam vào việc thực hành tôn giáo của Giáo hội Công giáo La Mã thông qua Uỷ ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam (UBĐKCGVN), một tổ chức nguỵ tôn giáo do chính phủ điều khiển. Không giống như 5 tổ chức tôn giáo khác được đề cập trong phúc trình này, UBĐKCGVN không chính thức hay trực tiếp kiếm soát giáo hội Công giáo. Thay vào đó, Uỷ ban hoạt động bằng cách xâm nhập vào hàng ngũ giáo dân và giáo sĩ các cấp. Các thành viên của UBĐKCGVN thường giữ các chức danh và chức vụ trong chính quyền hoặc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) thuộc Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN). Sách lược xâm nhập bao gồm việc bổ nhiệm các lãnh đạo tôn giáo, các thành viên của Uỷ ban được đối xử đặc biệt, được xuất bản tài liệu tôn giáo, và chiếm giữ và kiểm soát tài sản của giáo hội. Thông qua UBĐKCGVN, chính phủ còn can thiệp vào việc liên lạc giữa các giáo sĩ và tín hữu Công giáo, cũng như giữa tín hữu và các tổ chức Công giáo trên toàn thế giới, bao gồm cả Tòa Thánh Vatican. Cuối cùng, chính phủ đàn áp những người Công giáo Việt Nam phản đối hoặc chỉ trích UBĐKCGVN.

Hình 1 – Ts Phan Quang Trọng, đồng sáng lập tổ chức Bảo Vệ Đức Tin và Công Lý cho Việt Nam, cùng với LM Trần Xuân Tâm lên tiếng về UBĐKCG tại Hội Nghị Thượng Đỉnh cho Tự Do Tôn Giáo Quốc Tế, tháng 6 năm 2022 (ảnh BPSOS)

Bối Cảnh

Theo số liệu của chính phủ, Việt Nam hiện có khoảng 7 triệu tín hữu Công giáo.^{^[1]} Từ năm 1954 đến 1955, ĐCSVN kiểm soát cộng đồng Công giáo thông qua tổ chức gọi là “Việt Nam Công giáo Cứu quốc hội”. Từ năm 1955 đến 1983, tổ chức này được đổi tên thành “Ủy ban Liên lạc những người Công giáo Việt Nam yêu Tổ quốc, Yêu hòa bình”. Đến năm 1983, tên gọi được đổi thành Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam (UBĐKCGVN).

Ban đầu, chính quyền cộng sản tại miền Bắc Việt Nam cố gắng thành lập một giáo phái Công giáo Việt Nam độc lập, không phụ thuộc vào Giáo hội Công giáo La Mã và quyền lực của Giáo Hoàng, nhưng nỗ lực này thất bại khi người Công giáo miền Bắc vẫn trung thành với Vatican dù bị đàn áp. Sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc vào tháng 4 năm 1975, ĐCSVN đặt tầm nhắm vào các tín đồ Công giáo miền Nam phản kháng sự can thiệp của chính phủ, bắt giữ các giáo sĩ Công giáo có ảnh hưởng trong nhiều năm hoặc thậm chí nhiều thập kỷ.^{^[2]} Chính phủ cũng tịch thu các trường học, cô nhi viện, tu viện, bệnh viện và các cơ sở khác do Công giáo điều hành. Đồng thời, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) hợp tác với một nhóm linh mục Công giáo ủng hộ đảng Cộng Sản và chính phủ để thúc đẩy “tinh thần yêu nước của người Công giáo” nhằm xâm nhập và kiểm soát Giáo Hội.

Theo hiến chương ban đầu của UBĐKCGVN, ngân sách của tổ chức này đến từ hai nguồn: “nguồn do các địa phương đóng góp” và “nguồn thu hợp pháp”. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ 2002-2007, hiến chương của Uỷ ban đã đề cập đến nguồn thu thứ ba: “ngân sách do chính phủ tài trợ”.^{^[3]} Chính phủ đã công khai công nhận công lao của Uỷ ban và các lãnh đạo của Uỷ ban thông qua việc trao các giải thưởng cho họ, bao gồm Huân chương Độc lập hạng nhất vào năm 1983 và huân chương Hồ Chí Minh vào năm 2005. Chính phủ tài trợ cho 39 uỷ ban cấp tỉnh, mỗi uỷ ban nhận từ 30 đến 150 triệu đồng Việt Nam (tương đương từ 1.180 đến 5.900 USD) mỗi năm.^{^[4]} Báo Người Công giáo Việt Nam của Uỷ ban nhận được khoảng 600 triệu đồng VN (tương đương 24.000 USD) tài trợ từ chính phủ hàng năm.^{^[5]}

Quan hệ ngoại giao giữa Tòa Thánh Vatican và Việt Nam chưa bao giờ được thiết lập chính thức, nhưng vào năm 2023, hai bên đã nâng cấp sự hiện diện của Vatican tại Việt Nam lên cấp “Đại diện Thường Trú.” Để làm vừa lòng chính phủ Việt Nam, Vatican đã tránh công khai nêu lên các quan ngại về việc chính phủ can thiệp vào nội tình của Giáo Hội, tịch thu hàng loạt tài sản của Giáo hội Công giáo Việt Nam và đàn áp người Công giáo.

Hình 2 – Ông Lê Đình Thảo, Phó chủ tịch Ủy ban MTTQ tỉnh, trao kinh phí hỗ trợ cho LM Nguyễn Kim Đoan, Phó chủ tịch thường trực Ủy ban đoàn kết Công giáo tỉnh, và Chánh Văn Phòng Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh, năm 2017 (nguồn: ĐồngNai online)

Bổ Nhiệm Các Lãnh Đạo Tôn Giáo

Cẩm nang đào tạo giới chức chính phủ năm 2021 của Ban Tôn giáo Chính phủ (BTGCP) nhấn mạnh Vatican phải báo cáo việc lựa chọn giám mục hoặc các chức sắc cao cấp để chính phủ phê chuẩn.^{^[6]} Vatican đã chấp nhận quy trình này vì lợi ích song phương.^{^[7]}

Các linh mục Công giáo thường tránh chỉ trích UBĐKCGVN vì sợ bị chính quyền trả thù. Năm 1990, giám mục địa phận Ban Mê Thuột ở Tây Nguyên đã lên tiếng phản đối tổ chức Công giáo do chính phủ kiểm soát. Sau đó, chính quyền đã ngăn cản vị giám mục này tham dự một cuộc họp của hàng giáo phẩm Công giáo dù ông giữ vai trò lãnh đạo. Chính quyền vẫn tiếp tục đàn áp giáo phận này, quấy rối các linh mục và ngăn cản các buổi lễ tôn giáo. Sau sự kiện này, các báo cáo từ cộng đồng cho thấy hầu hết các giám mục đều ngần ngại không dám chỉ trích hay đối đầu với UBĐKCGVN. Hội đồng Giám mục Công giáo Việt Nam, độc lập với chính phủ, không công nhận chính thức Uỷ Ban này cũng như không cho phép nó sinh hoạt trong phạm vi của Giáo hội Công giáo.^{^[8]} Tuy nhiên, Hội đồng Giám mục cũng tránh đối đầu công khai với UBĐKCGVN do chính phủ kiểm soát.

UBĐKCGVN hoạt động trong hầu hết 24 giáo phận và 3 tổng giáo phận trên khắp Việt Nam, Tổng giáo phận Huế và Giáo phận Ban Mê Thuột^{^[9]} là một số ít trường hợp ngoại lệ. Các báo cáo từ những người Công giáo Việt Nam cho biết, ngay cả một số linh mục và giám mục không phải là thành viên chính thức của UBĐKCGVN vẫn hợp tác chặt chẽ với tổ chức này và âm thầm thi hành các chỉ thị của Đảng Cộng Sản Việt Nam trong phạm vi Giáo hội.^{^[10]} Năm 2019, UBĐKCGVN báo cáo có 123 linh mục tham dự Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ 6 được tổ chức vào năm 2013 và có 402 linh mục tham gia vào các chi nhánh của Uỷ ban ở cấp tỉnh và thành phố.^{^[11]} Chỉ một phần nhỏ trong số các linh mục này công khai tuyên bố là thành viên của Uỷ ban. Năm 2023, thành viên của UBĐKCGVN gồm 352 linh mục và 180 tu sĩ.^{^[12]} Các quan chức từ BTGCP, Bộ Công an,^{^[13]} và MTTQVN vẫn tích cực hiện diện tại các hội nghị và các cuộc họp quan trọng của UBĐKCGVN. Chủ tịch của Uỷ ban hiện nay cũng là Phó Chủ tịch của MTTQVN.^{^[14]}

Một số thành viên của UBĐKCGVN nắm giữ các vị trí quan trọng trong Giáo Hội, chính quyền và Đảng. Ví dụ, khi giữ chức Tổng Đại diện của Tổng giáo phận Sài Gòn từ năm 1975 đến năm 2014, Linh mục Huỳnh Công Minh cũng là Phó Chủ tịch của UBĐKCGVN và là đại biểu Quốc hội từ năm 1976 đến năm 1981. Từ năm 1997 đến năm 2014, Linh mục Nguyễn Công Danh là Linh Mục Tổng Linh Hướng của Legio Maria, một phong trào quốc tế của Giáo hội Công giáo; linh mục Danh cũng là Chủ tịch của UBĐKCGVN từ năm 2008 đến năm 2022 và Phó Chủ tịch của cả MTTQVN và Mặt trận Tổ quốc địa phương tại Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời là đại biểu Hội đồng Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1995 đến 2004.

Các Thành Viên Của UBĐKCGVN được đối xử đặc biệt

Theo các báo cáo từ người Công giáo ở Việt Nam, chính quyền dùng quyền lực của mình để phê duyệt và cho phép các hoạt động tôn giáo hoặc việc xây dựng các địa điểm tôn giáo nhằm khuyến khích các linh mục khác gia nhập hoặc hợp tác với UBĐKCGVN. Những người có liên hệ với UBĐKCGVN, đổi lại, được đối xử ưu ái. Ví dụ, nhà cầm quyền huyện Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai đã từ chối cho xây dựng Trung tâm Hành hương Núi Cúi trừ khi các lãnh đạo Công giáo trong giáo phận đồng ý gia nhập hoặc ủng hộ UBĐKCGVN. Tính đến năm 2018, chính quyền chỉ phê duyệt khoảng 4,43 ha trên tổng số 22 ha được quy hoạch cho dự án này. Giám mục Đỗ Văn Ngân của giáo phận Xuân Lộc đã dung quan hệ thân thiết của mình với MTTQVN để nhờ chủ tịch MTTQVN can thiệp. Đỗ Văn Chiến, chủ tịch Mặt Trận, đã đích thân đến thăm giám mục Ngân vào lễ Giáng Sinh và ca ngợi giáo phận Xuân Lộc là tấm gương hợp tác giữa Giáo Hội và thế quyền. Sau đó, chính quyền địa phương đã cho phép hoàn thành toàn bộ dự án xây dựng Trung tâm Hành hương.

Chính phủ cung cấp các đặc quyền cho các giáo sĩ tham gia UBĐKCGVN. Chủ tịch của UBĐKCGVN được hưởng các quyền lợi tương đương với các bộ trưởng của chính phủ,^{^[15]} bao gồm chăm sóc sức khỏe miễn phí,^{^[16]} biển số xe xanh loại 31A (dành cho các giới chức chính phủ ở thủ đô), có tài xế riêng, được trợ cấp nhiên liệu và kinh phí cho tất cả các chuyến công tác chính thức. Các thành viên của Uỷ ban Trung ương của UBĐKCGVN được hưởng quyền đi máy bay miễn phí và được cung cấp xe hơi công cùng tài xế trong tối đa một tháng khi thăm quê nhà. Trong trường hợp một thành viên quan trọng của Uỷ Ban qua đời, chính phủ sẽ chi trả cho dịch vụ tang lễ tại nhà tang lễ quốc gia – Dinh Thống Nhất.^{^[17]}

Trong khi các linh mục có liên hệ với UBĐKCGVN được tự do xuất ngoại, gồm cả việc gây quỹ trong cộng đồng người Việt ở hải ngoại, Bộ Công an áp đặt lệnh cấm đi lại đối với các linh mục và tín hữu Công giáo lên tiếng bảo vệ tự do tôn giáo, lên tiếng chống bất công môi trường, hoặc phản đối hành vi cưỡng chiếm đất đai. UBĐKCGVN công khai chỉ trích những người Công giáo, bao gồm cả linh mục, phản đối việc chính phủ chiếm đoạt tài sản của Giáo Hội, cáo buộc họ là “những người có ý đồ xấu nhằm kích động công chúng.”^{^[18]} Năm 2016, Linh mục Đặng Hữu Nam, thuộc Giáo phận Vinh, người công khai phản đối UBĐKCGVN, đã dẫn đầu các cuộc biểu tình chống lại công ty Đài Loan Formosa vì những thiệt hại sinh thái mà công ty này gây ra, ảnh hưởng đến sinh kế của hàng ngàn gia đình sống trong các làng chài, bao gồm cả cộng đồng tôn giáo trong vùng. Nhằm phản đối hoạt động mang tính vận động của LM Nam, chính phủ yêu cầu Giáo phận chuyển linh mục về làm việc bàn giấy tại văn phòng địa phận.^{^[19]} Hơn nữa, mạng xã hội của UBĐKCGVN đã cáo buộc Linh mục Nam thiếu tôn trọng Linh mục Nguyễn Đăng Điền, Chủ tịch chi nhánh UBĐKCGVN tại Nghệ An.^{^[20]} Ngoài ra, chính phủ thường áp đặt lệnh cấm đi lại đối với các linh mục bị đặt trong tầm ngắm, và không đưa ra lý do gì ngoài lý do “an ninh quốc gia.”

Can Thiệp Vào Việc Xuất Bản Các Tài Liệu về Tôn Giáo

Trong khi chính phủ không cho phép Giáo hội Công giáo phân phối ấn phẩm của giáo hội tại Việt Nam, UBĐKCGVN lại được điều hành một tờ báo chính thức tại miền Bắc, có tên Người Công giáo Việt Nam, và hai ấn phẩm chính thức tại miền Nam, Báo Công giáo Việt Nam và tờ tuần báo Công giáo và Dân Tộc.^{^[21]} Kinh phí cho các ấn phẩm này đến trực tiếp từ MTTQVN. Mặc dù chưa bao giờ được Giáo hội Công giáo công nhận là cơ quan ngôn luận chính thức của giáo hội, các nhà xuất bản của những tờ báo này vẫn tự cho họ là tiếng nói chính thức của Giáo hội Công giáo Việt Nam. UBĐKCGVN sử dụng các ấn phẩm này để tuyên truyền bằng cách diễn giải giáo lý cho phù hợp với chính sách của ĐCSVN. UBĐKCGVN thường trích dẫn và cố tình diễn giải sai thông điệp của các nhà lãnh đạo Giáo Hội. Ví dụ, UBĐKCGVN tiếp tục diễn giải sai lá thư mục vụ năm 1980 của Hội Đồng Giám Mục Công giáo Việt Nam để ủng hộ chủ nghĩa xã hội theo kiểu Cộng sản.^{^[22]}

Đôi khi, các ấn phẩm của UBĐKCGVN chỉ trích cả Tòa Thánh Vatican và Giáo hội Công giáo Việt Nam. Đóng góp của các giáo sĩ có liên hệ với UBĐKCGVN như Giám mục Bùi Tuần, Linh mục Thiện Cẩm và Linh mục Nguyễn Hồng Giao vào các ấn phẩm này gây cảm tưởng rằng các ấn phẩm này đại diện cho quan điểm và tiếng nói của Giáo hội Công giáo. Tổng Giám Mục Giuse Ngô Quang Kiệt từng bày tỏ quan điểm của mình trong một cuộc phỏng vấn năm 2008^{^[23]}: “Viết cho tạp chí đó [Công giáo và Dân Tộc] là điều không tốt cho cả cá nhân lẫn danh hiệu Công giáo, đang bị làm giả mạo.”^{^[24]}

Vấn Đề Tài Sản

Kể từ năm 1954, chính phủ đã tịch thu và tiếp tục duy trì quyền sở hữu trên hàng nghìn tài sản từng thuộc về Giáo hội Công giáo, bao gồm các cơ sở từ thiện, y tế và giáo dục, cũng như đất đai.^{^[25]} Chính quyền đã biến nhiều nhà thờ, chủng viện, trường học và các cơ sở khác bị tịch thu thành nơi hội họp, hợp tác xã, văn phòng hoặc nơi cư trú cho các giới chức chính phủ. Thực tế này vẫn tiếp tục ngay cả khi chính phủ đã tăng cường quan hệ với Vatican. Năm 2009, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng tuyên bố chính phủ của ông sẽ không chấp nhận yêu cầu từ Vatican về việc trả lại cho Giáo hội Công giáo Việt Nam các tài sản bị tịch thu.^{^[26]}

Kể từ năm 1976, chính phủ ngày càng xâm phạm đất đai của Đan Viện Thiên An tại tỉnh Thừa Thiên – Huế và hiện họ đang chiếm khoảng 80% trên tổng số 108 ha của đan viện. Năm 2010, chính quyền đã tịch thu một khu đất rộng lớn của Giáo xứ Cồn Dầu ở Thành phố Đà Nẵng.^{^[27]} Năm 2015, chính phủ đã lấy đất từ Giáo xứ Đông Yên tại tỉnh Hà Tĩnh với danh nghĩa tái định cư.^{^[28]} Năm 2019, chính quyền đã tịch thu toàn bộ khu Vườn Rau Lộc Hưng rộng 11 mẫu Anh (acres) thuộc sở hữu của một cộng đồng Công giáo địa phương tại Thành phố Hồ Chí Minh.^{^[29]} Năm 1959, chính quyền đã chiếm Tòa Khâm sứ. Năm 2008, chính phủ đã san bằng khu đất và xây dựng một thư viện công cộng.^{^[30]} Đến đầu năm 2024, chính phủ chấp nhận Khâm sứ thường trú đầu tiên của Tòa Thánh tại Việt Nam sau 65 năm, nhưng vẫn tiếp tục giữ lại quyền sở hữu khu đất nơi Toà Khâm sứ được xây dựng ban đầu.^{^[31]}

Bài liên quan:

Bản chất đích thật của Ủy Ban Đoàn Kết Công Giáo Việt Nam (1945 – 1983 – 2014 – 2024)
https://machsongmedia.org/vietnam/quyenconnguoi/2239-ban-chat-dich-that-cua-uy-ban-doan-ket-cong-giao-viet-nam-1945-1983-2014-2024.html

^{^[1]} Phúc trình của Công giáo Thế Giới (Catholic World), 2023.

^{^[2]} Việt Báo, 2001.

^{^[3]} Hà, Thanh (2008).

^{^[4]} So sánh với lợi tức trung bình của mỗi gia đình ở Việt Nam là 2.409 đô la vào tháng 12 năm 2022.

^{^[5]} Báo Đồng Nai, 2017.

^{^[6]} BTGCP, 2021.

^{^[7]} BBC,2012.

^{^[8]} Phỏng vấn Luật sư Đặng Đình Mạnh (27-2-2024).

^{^[9]} Toà Thánh Vatican đã chấp nhận tên này thay vì “Buôn Ma Thuột”, tên phổ thông hơn.

^{^[10]} Tạp chí Việt Nam (Vietnamese Magazine),2023