Hải Di Nguyễn
Ngày 2/7/2026 vừa qua là hạn chót nộp ý kiến đóng góp cho Văn phòng Đại diện Mậu dịch Hoa Kỳ (United States Trade Representative, viết tắt USTR) về Việt Nam và vấn đề tài sản trí tuệ và mậu dịch. Con số tổng cộng trong hệ thống là 177.
Việt Nam bị tố cáo gì?
Phim, nhạc, phần mềm lậu
Cái được nhắc tới nhiều nhất là người dân lẫn nhà nước đều chẳng coi trọng vấn đề bản quyền: khắp nơi đầy phim lậu, nhạc lậu, phần mềm lậu.
Một ví dụ là diễn đàn công nghệ thông tin tinhte.vn, chuyên gỡ khóa và chia sẻ đường link download miễn phí các phần mềm của Adobe, Microsoft, hoặc Apple, từ đó kiếm tiền bằng quảng cáo.
Tương tự là voz.vn, một trong những diễn đàn công nghệ thông tin tiếng Việt lớn nhất. Người Việt cung cấp bằng chứng cho thấy nhiều người mua các giấy phép phần mềm (software license) hoặc tài khoản premium rồi “xé nhỏ đem bán”, tức là bán cho người người nhà nhà dùng chung với giá rẻ mạt: Adobe Creative Cloud, Canva Pro, Capcut Pro, Figma Pro, ChatGPT plus, Claude AI, Grok AI, Gemini, Microsoft Office, Microsoft Copilot, Notion, Zoom Pro, Kling AI, Netflix Premium, Youtube Premium, Spotify Premium, v.v.
Vài ví dụ từ diễn đàn voz.vn.
International Intellectual Property Alliance viết “Việt Nam hiện nay là nơi đặt máy chủ của một số trang web và dịch vụ sao chép lậu (piracy) được dùng nhiều và nghiêm trọng nhất thế giới, nhắm vào đối tượng khán giả nói tiếng Anh toàn cầu.” Họ kể ra hàng loạt các trang web và dịch vụ như y2mate.com, fshare.vn, Hianime, Sflix, MyFlixerz, Megacloud (tên cũ là 2embed), Motchill, Rophim, Linkkf, Filelions, KKphim… Một số trang web bị đóng nhưng nhanh chóng được thay thế: đóng zoro.to thì mọc lên aniwatch.to rồi Hianime; đóng 2embed.to thì mọc lên 2embed.me, v.v. Như nấm.
Vấn đề sao chép lậu tràn lan nhưng không bị trừng phạt cũng có trong ý kiến đóng góp của một số cơ quan lớn khác như US Chamber of Commerce, Motion Picture Association, Recording Industry Association of America, Council for Innovation Promotion, Business Software Alliance…
Hàng nhái
US Council for International Business, National Council of Textile Organization, Council for Innovation Promotion, và một số cơ quan lớn khác cũng nói tới tình trạng hàng giả, hàng nhái đồ hiệu ngập tràn ở Việt Nam.
Nhưng không chỉ lỏng lẻo và thiếu biện pháp trừng phạt với những người làm, bán hàng giả và vi phạm bản quyền, Việt Nam còn bị tố cáo có những điều luật khó khăn. Một ví dụ là chỉ cho sử dụng biểu tượng bản quyền ® nếu thương hiệu (trademark) được công nhận ở Việt Nam, theo cơ quan US Council for International Business. Một ví dụ khác là, Việt Nam chấp nhận tên miền theo kiểu “ai xin trước, có trước”: chuỗi cửa hàng trà sữa Chagee, có hơn 7.000 tiệm toàn cầu, phàn nàn là tên miền chagee.vn (tương tự trang chagee.us của thương hiệu trà sữa tại Mỹ) lại thuộc về trang Hệ Thống Giáo Dục Chagee, không liên quan gì tới thương hiệu quốc tế.
Luật lỏng lẻo gây hại chính thương hiệu Việt Nam
Không chỉ thương hiệu quốc tế, chính các thương hiệu và sản phẩm Việt Nam cũng chịu thiệt hại khi Việt Nam lỏng lẻo về bản quyền và tài sản trí tuệ, như kẹo dừa Bến Tre, bánh phồng tôm Sa Giang, nước mắm Phan Thiết, v.v.
Các yêu cầu vi phạm bí mật thương mại
American Chemistry Council viết “Hải quan Việt Nam triển khai quy định yêu cầu cung cấp đầy đủ thông tin về thành phần hóa chất – bao gồm danh mục chi tiết các thành phần, mã số CAS (Chemical Abstracts Service) và tỷ lệ phần trăm thành phần – như một điều kiện thủ tục hải quan.” Theo cơ quan này, “các cơ chế bảo vệ loại thông tin này vẫn chưa được triển khai hiệu quả, dẫn tới nguy cơ rò rỉ bí mật thương mại (trade secret) và công thức độc quyền.”
Trạm trung chuyển cho China
Vài cơ quan khác nhau của Hoa Kỳ và tổ chức quốc tế đều nêu lên thực tế Việt Nam làm trạm trung chuyển cho China: bị giới hạn mậu dịch hoặc bị đánh thuế quan, China đi đường vòng, chuyển hàng qua Việt Nam và dán mã mới để từ đó tuồn sang Mỹ, như nhôm, gỗ, máy móc…
Một ví dụ là công ty Chemours (spin-off của DuPont), cáo buộc China ăn cắp kỹ nghệ titan (titanium) của mình rồi tuồn sang Việt Nam và xuất khẩu sang Mỹ, cạnh tranh không công bằng.
Cạnh tranh không công bằng
Ngoài những hình thức cạnh tranh không lành mạnh đã kể, Việt Nam còn bị một số hiệp hội khác như Steel Manufacturers Association và Aluminum Extruders Council cáo buộc là thao túng tiền tệ để tiền Việt Nam thấp giá, được lợi khi mậu dịch với Hoa Kỳ.
Có liên quan gì tới nhân quyền?
Bên trên, tôi chỉ tóm tắt những vấn đề chính bị nêu ra với USTR. Việt Nam còn rất nhiều vấn đề khác.
Như TS. Nguyễn Đình Thắng đã viết trên Mạch Sống, chúng ta có thể lồng nhân quyền vào việc Hoa Kỳ điều tra Việt Nam về mậu dịch. Một ví dụ là bản báo cáo của Đông y sĩ Cảnh Thiên, vừa nói về một loạt các sản phẩm nhái thương hiệu Cảnh Thiên (đã đăng ký với Bộ Thương Mại Hoa Kỳ) vì pháp luật Việt Nam lỏng lẻo, vừa nói việc Chi phái Cao Đài 1997 (do nhà nước lập ra) tìm cách đăng ký danh xưng Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ với Bộ Thương mại Hoa Kỳ và độc chiếm đạo Cao Đài. Đây là đàn áp tôn giáo, đây là vấn đề nhân quyền.
Một trong các bản báo cáo của BPSOS cũng nói, các cơ quan truyền thông nhà nước như An Ninh TV và VTV cũng thường xuyên mạ lị, vu khống BPSOS, gạch chéo các hình ảnh lấy từ Mạch Sống và các trang Facebook của BPSOS. Một mặt đó là vấn đề nhân quyền, là chà đạp tự do ngôn luận và tự do thông tin, là tấn công XHDS. Nhưng đồng thời họ cũng vi phạm bản quyền và tài sản trí tuệ khi thường xuyên dùng các hình ảnh của BPSOS mà không xin phép, lại tấn công, bôi xấu, “cạnh tranh không công bằng” với truyền thông của BPSOS.
Ngay cả khi chính quyền Trump có vẻ lơ là, không quá chú trọng vấn đề nhân quyền ở các nước khác như Việt Nam, người Việt vẫn có thể vận động bằng cách đi đường vòng, qua vụ điều tra về tài sản trí tuệ và bất cân bằng mậu dịch.
Sắp tới, một số cá nhân, cơ quan, và tổ chức (trong đó có BPSOS) cũng sẽ có mặt điều trần để kêu gọi Hoa Kỳ áp thuế quan với Việt Nam.