Từ trái qua phải: anh Trịnh Bá Tư, anh Trịnh Bá Phương, bà Cấn Thị Thêu.
Hải Di Nguyễn
Chỉ vài ngày sau khi Ủy ban Xóa bỏ Phân biệt Đối xử với Phụ nữ của Liên Hiệp Quốc (Committee on the Elimination of Discrimination against Women, viết tắt là CEDAW) đưa ra các nhận xét đúc kết về Việt Nam—trong đó có nhắc tới các nhà hoạt động nữ, bao gồm hoạt động về quyền đất đai—LHQ công bố giác thư của bốn Báo cáo viên Đặc biệt gửi chính phủ Việt Nam về gia đình bà Cấn Thị Thêu.
Bà Cấn Thị Thêu và hai con trai Trịnh Bá Phương và Trịnh Bá Tư, đều tranh đấu cho quyền đất đai, đang bị cầm tù. Giác thư cũng nhắc tới gia đình họ bên ngoài.
LHQ nói gì?
Về ba tù nhân lương tâm
Sau khi nói sơ về hai vụ cưỡng chế đất ở Dương Nội và Đồng Tâm, giác thư nói về ba người gia đình bà Cấn Thị Thêu đang bị cầm tù.
Từng lãnh án tù 15 tháng năm 2014 vì “chống người thi hành công vụ” và 20 tháng năm 2016 với tội “gây rối trật tự công cộng”, bà Cấn Thị Thêu lại bị bắt năm 2020 và đang ngồi tù lần ba. Bản án 8 năm tù và 3 năm quản chế theo Điều 117 của Bộ luật Hình sự, theo tội “làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước CHXHCNVN.”
Giác thư chung cáo buộc trại giam “thường xuyên sách nhiễu và hành hạ bà về mặt tâm lý”, “tịch thu bát đĩa và hộp đựng thuốc ăn, khiến bà phải dùng bao nylon”, “dẹp chiếu ngủ dù phòng giam ẩm ướt”, thậm chí “tịch thu quạt cầm tay.”
Hai con trai bà Cấn Thị Thêu cũng đang bị cầm tù từ năm 2020 theo Điều 117, một trong hai điều luật chính (cùng Điều 331) nhà nước Việt Nam thường dùng với các nhà báo, nhà hoạt động, và người bất đồng chính kiến.
“Ngày 6/9/2022, sau khi nộp đơn tố cáo điều kiện giam giữ, thông tin cho biết ông Trịnh Bá Tư bị đưa vào một phòng giam trong Trại giam số 6 và bị cai ngục đánh đập khoảng 4-6 giờ đồng hồ. Sau đó bị còng tay và biệt giam trong 10 ngày, và chuyển sang khu giam giữ hình sự.”
Các Báo cáo viên Đặc biệt cũng nói anh “bị biệt giam kéo dài từ ngày 31/10/2025 […] trong phòng kín, không ánh sáng, chỉ được mở cửa hai lần mỗi ngày để lấy thức ăn.” Họ gọi đây là “hành vi đối xử tàn bạo, vô nhân đạo, hoặc hạ thấp nhân phẩm và có nguy cơ gây ra tổn thương thể chất và tâm lý không thể phục hồi.”
Trong khi anh Trịnh Bá Tư chịu bản án 8 năm tù và 3 năm quản chế, người anh trai là anh Trịnh Bá Phương lãnh bán án 10 năm tù và 5 năm quản chế, và gần đây bị chồng thêm một bản án thứ hai—11 năm tù giam—chỉ vì một mảnh giấy bị xem là chống phá nhà nước. Bản thân anh Trịnh Bá Phương nói không viết tờ giấy này, và tù nhân lương tâm Nguyễn Bắc Truyển, hiện sinh sống tại Đức, nói chính mình đã viết tờ giấy đó khi bị giam cầm trước đây.
“Theo báo cáo, phiên tòa chỉ kéo dài 3 tiếng đồng hồ, luật sư bào chữa bị cản trở, người nhà và các nhà ngoại giao nước ngoài bị cấm tham dự dù trước đó được bảo đảm, và công an dùng vũ lực bịt miệng khi ông cố nói thêm mấy lời cuối cùng.
“Đây có vẻ là lần đầu tiên một tù nhân chính trị ở Việt Nam bị kết án hai lần theo Điều 117 của Bộ luật Hình sự, trong khi đang thi hành án.”
Về những người thân bên ngoài
Ông Trịnh Bá Khiêm, chồng bà Cấn Thị Thêu, bị ngồi tù 1 năm 6 tháng năm 2014.
“Ngày 21/3/2021, thông tin cho biết ông bị cảnh sát Hà Nội triệu tập thẩm vấn vì livestream chỉ trích việc vợ con mình bị bắt. Từ khi các thành viên gia đình bị bắt giữ năm 2020, ông thường xuyên bị giám sát và sách nhiễu.”
Từ trái qua phải: chị Đỗ Thị Thu và chị Trịnh Thị Thảo.
Chị Trịnh Thị Thảo, con gái ông Trịnh Bá Khiêm và bà Cấn Thị Thêu, cũng bị “đe dọa, theo dõi, và sách nhiễu liên tục từ phía cơ quan an ninh”, “bị theo dõi và nhiều lần tra hỏi về các mối quan hệ, hoạt động trên mạng, và việc liên lạc với XHDS.”
Chị Đỗ Thị Thu, vợ anh Trịnh Bá Phương, cũng liên tục bị hành hạ, như bị cấm xuất cảnh năm 2025 vì lý do mơ hồ về “an ninh quốc gia”. Giác thư nói chị bị “ít nhất bảy cán bộ thẩm vấn khoảng 3 tiếng đồng hồ”, bị “không cho dùng giấy bút” và “bị tra hỏi về các bài viết trên mạng xã hội” về điều kiện giam giữ.
Khi tham dự buổi họp với Ủy ban CEDAW tại Thụy Sỹ ngày 19/2/2024, tôi đưa ra hai trường hợp—gia đình bà Cấn Thị Thêu, và vợ chồng nhà hoạt động Đặng Đình Bách—để nhấn mạnh, khi một người bất đồng chính kiến bị cầm tù ở Việt Nam, gia đình họ bên ngoài cũng bị hành hạ đủ đường.
Ai ký giác thư?
Bốn người ký lá thư chung là:
Bà Mary Lawlor, Báo cáo viên Đặc biệt về tình hình người bảo vệ nhân quyền.
Bà Irene Khan, Báo cáo viên Đặc biệt về việt thúc đẩy và bảo vệ quyền tự do ngôn luận và biểu đạt.
Bà Gina Romero, Báo cáo viên Đặc biệt về quyền tự do hội họp hòa bình và lập hội.
Bà Tlaleng Mofokeng, Báo cáo viên Đặc biệt về quyền mỗi người được hưởng tiêu chuẩn cao nhất có thể về sức khỏe thể chất và tinh thần.
Báo cáo viên Đặc biệt là chuyên gia độc lập về nhân quyền của Hội đồng Nhân quyền LHQ.
Họ yêu cầu gì từ phía chính quyền Việt Nam?
Họ muốn Việt Nam cho biết “cơ sở pháp lý rõ ràng và bằng chứng cụ thể” để bắt giữ và cầm tù bà Cấn Thị Thêu, anh Trịnh Bá Phương, anh Trịnh Bá Tư; “cung cấp thông tin chi biết về các biện pháp bảo vệ thủ tục được áp dụng trong quá trình điều tra và xét xử”; cho biết “cơ sở pháp lý và lý do y tế để bắt buộc khám tâm thần anh Trịnh Bá Phương”; cung cấp “thông tin chi tiết về điều kiện giam giữ” cả ba người; giải thích “cơ sở pháp lý và lý do chính đáng để biệt giam ông Trịnh Bá Tư từ ngày 31/10/2025”; đưa ra lý do “chuyển các tù nhân tới nhà tù cách nhà hàng trăm cây số”; cho biết đã có điều tra độc lập về “các cáo buộc công an và cai ngục đánh đập và hành hung thể xác” và các hình thức ngược đãi khác không; giải thích “cơ sở pháp lý để truy tố và kết án ông Trịnh Bá Phương lần hai”; đưa ra thông tin về “lệnh cấm xuất cảnh với bà Đỗ Thị Thu”; và “làm rõ đang áp dụng các biện pháp nào để bảo đảm những người bảo vệ nhân quyền và hoạt động về quyền đất đai có thể thực hiện các hoạt động hợp pháp, như thực thi quyền tự do ngôn luận và hội họp hòa bình, không sợ bị trả thù, bao gồm việc bị giám sát, bắt giữ tùy tiện, truy tố, và đe dọa.”
Chính phủ Việt Nam nói gì?
Họ nói đã nhận được thư, nhưng muốn gia hạn thêm 2 tháng để phản hồi.
Chị Đỗ Thị Thu viết trên Facebook “Gia đình tôi xin chân thành cảm ơn tới tổ chức Liên Hợp Quốc đã quan tâm, theo dõi, lên tiếng cho gia đình tôi.”